تفقّه
Tefakkuh
"Yasayi olayin arkasinda gormek"
Tefakkuh, f-k-h kokunden gelir. Fikih: sathi degil derin anlayis. Tefakkuh: bir seyin ic yuzunu, hikmetini, gizli yasasini kavramak.
Tedebbur ve tefakkuh birlikte calisir: Tedebbur: 'Bu yol nereye cikar?' (akibet perspektifi). Tefakkuh: 'Bu neden boyle oldu? Allah'in bu olayda kodugu hikmet ne?' (hikmet perspektifi).
Ornek: 'Beni Nadir surgun edildi' -> Olay. 'Sonuclari ne oldu?' -> Tedebbur. 'Allah bu olayda ummete hangi yasayi ogretiyor?' -> Tefakkuh.
"Andolsun, onlarin kissalarinda akl-i selim sahipleri icin ibretler vardir."
Tefakkuhun dogrudan cagrisi: Kissayi yuzeyden degil, hikmetten okumak.
"Iste bu, zulmedenleri helak ettigimizde onlarin sehirlerinin haberleridir."
Tedebburun tarihteki en net ornegi: Her cokusun akibet yasasi var.
"Kur'an'i geregi gibi dusunmuyorlar mi?"
Tedebbur kelimesinin dogrudan Kur'ani formu.
"Ey insanlar! Sizi milletler ve kabileler halinde yarattik ki birbirinizi taniyasiniz."
Tarih-kavim-akibet okumasi: tefakkuh.
"Allah kime hayir murad ederse onu dinde fakih kilar."
Bu hadis, tefakkuhun en dogrudan Nebevi referansidir. Hayir murad edilen kisinin tanimi: akibeti okuyabilen, hikmetini kavrayabilen fakih.
Tarih Felsefesi -- Sunnetullah (Ilahi Yasalar)
Tarih felsefesi, olaylarin arkasindaki kaliplari, yasalari ve yapilari arar. Ibn Haldun'un 'Mukaddime'si bu cabanin Islam medeniyetindeki zirvesidir.
Tedebbur + tefakkuh sunu yapar: Tarihi olaylar -> ortak kaliplar -> Allah'in degismez yasalari (Sunnetullah) -> bugune uygulamak.
Batili felsefede Hegel'in tarih diyalektigi veya Toynbee'nin medeniyet donguleri teorisi bu soruyu sorar ama cevabi eksiktir; cunku arkasinda Sunnetullah yerine insan akli durur.
Tedebbur + tefakkuh olmayan bir zihin su hastaliklara yakalanir: Tarih korlugu ('Bizim durumumuz farkli' cumlesi), Olay tuketimi (konusulur ama ders alinmaz), Hikmet eksikligi ('Neden boyle oldu?' yerine 'Ne oldu?' sorulur), Kisa vadeli akil (5 yil sonrasini gormek yerine bugunu optimize etmek).
Tedebbur olmayan her kurum ayni hatayi yeni ambalajla tekrar eder.
Tefakkuh olmayan her okuma kissayi film seridi olarak gorur, yasa olarak degil.
Su an icinde bulundugun en kritik durumu dusun. Bu gidisatin 5 yil, 10 yil sonraki sonu ne? Bunu hic sistematik olarak dusundun mu?
Tarihte senin su anki durumuna benzer bir ornek var mi? Varsa, o kisi/kurum/toplum ne yapti ve ne oldu? Bu sana ne soyluyor?
Son karsilastigin zorlugun 'ic yuzu' neydi? Sadece 'bu neden basima geldi?' mi sordun, yoksa 'bu bana Allah'in hangi yasasini gosteriyor?' da sordun mu?