تأمّل
Te'emmul
"Bakmadan once gozu ayarlamak"
Te'emmul kelimesi, Arapca'da 'ummul' kokunden gelir; bir seye sadece bakmak degil, maksadini bilerek, nereye gittigini tartarak, neden baktigini sorgulayarak bakmak demektir.
Te'emmul, bir baslatma ritueli degil; her dusuncenin, her okumanin, her kararin onundeki bilinc kontroludur. Bir teleskopun okulerini ayarlamak gibi: ayar yanlissa ne kadar guclu olursa olsun teleskop boslugu gosterir, yildizi degil.
"Iyyake na'budu ve iyyake neste'in"
Her okuma ve her eylem, kime adandigini netlestirmekle baslar. Bu, te'emmulun niyet boyutudur.
"Hel yestevi'llezine ya'lemune ve'llezine la ya'lemun"
Sorgulanan: bilgi miktari degil, bilginin hangi niyetle kullanildigi.
"Allah ve Resulunun onune gecmeyin."
Te'emmul olmadan okuma, her zaman 'ben ne duymak istiyorum?' sorusunun cevabini uretir.
"Ameller ancak niyetlere goredir. Herkese ancak niyet ettigi sey vardir."
Bu hadis, te'emmulun Nebevi karsiligi. Efendimiz (sav) her ameli, her ilmi, her okumayi niyetle kalibre etmistir.
Fenomenoloji -- Epoche (Paranteze Alma)
Edmund Husserl'in kurdugu fenomenoloji akimi, gercegi anlamak icin once tum onyargilari, beklentileri ve hazir kanaatleri 'paranteze almayi' emreder. Buna epoche (yargiyi askiya alma) denir.
Te'emmul, Islam epistemolojisindeki epoche'dir: 'Ben bunu zaten biliyorum' kalibini kirar. 'Ben bunu duymak istiyorum' kaygisini paranteze alir. Geriye su kalir: 'Allah ne soyluyor?'
Te'emmul, metodolojinin giris kapisidir. Bu kapi acilmadan iceri girilmez; ya da girilse de dogru odaya varilmaz.
Bir haber okumadan once: 'Bunu neden okuyorum? Ofkelenmek icin mi, anlamak icin mi?'
Bir karar vermeden once: 'Bu karari kimin icin veriyorum?'
Te'emmulsuz bir zihin, en dogru bilgiden yanlis sonuclar uretir. Cunku arac saglamdir ama yonu ayarli degildir.
Son okudugun onemli bir metin ya da habere bakarken, gercekten 'ne anliyor?' diye mi baktin; yoksa 'bu benim dusuncemi dogruluyor mu?' diye mi?
Su an icinde bulundugun en buyuk kriz ya da karar: buna te'emmul ile mi yaklasiyorsun, yoksa aliskin oldugun refleksle mi?
Niyetin en son ne zaman bozuldugunu fark ettin? O an icin ne yaptin?