تدبّر
Tedebbur
"Nehrin nereye dokuldugunu gormek"
Tedebbur, d-b-r kokunden gelir. 'Dubur': bir seyin arkasi, sonu, ardi anlamindadir. Tedebbur: bir seyin arkasina gecerek, sonuna bakarak okumak.
Olaya bakmak: 'Bugun su oldu.' Tedebbur etmek: 'Bu giderse sonu nereye cikar? Bu yolun ilerisinde ne var?'
Tedebbur, gecmisi tarihin sonu olarak degil, gelecek icin hazir yasa deposu olarak okur.
"Andolsun, onlarin kissalarinda akl-i selim sahipleri icin ibretler vardir."
Kissayi yuzeyden degil, hikmetten okumak.
"Kur'an'i geregi gibi dusunmuyorlar mi?"
Tedebbur kelimesinin dogrudan Kur'ani formu.
"Allah kime hayir murad ederse onu dinde fakih kilar."
Tefakkuhun en dogrudan Nebevi referansidir.
Tarih Felsefesi -- Sunnetullah (Ilahi Yasalar)
Tarih felsefesi, olaylarin arkasindaki kaliplari, yasalari ve yapilari arar. Ibn Haldun'un 'Mukaddime'si bu cabanin Islam medeniyetindeki zirvesidir.
Tedebbur sunu yapar: Tarihi olaylar -> ortak kaliplar -> Allah'in degismez yasalari (Sunnetullah) -> bugune uygulamak.
Tedebbur olmayan bir zihin: Tarih korlugu ('Bizim durumumuz farkli'), Olay tuketimi (konusulur ama ders alinmaz), Kisa vadeli akil (5 yil sonrasini goremez).
Tedebbur olmayan her kurum ayni hatayi yeni ambalajla tekrar eder.
Su an icinde bulundugun en kritik durumu dusun. Bu gidisatin 5 yil, 10 yil sonraki sonu ne?
Tarihte senin su anki durumuna benzer bir ornek var mi? O kisi/kurum ne yapti ve ne oldu?
Son karsilastigin zorlugun 'ic yuzu' neydi? 'Bu bana Allah'in hangi yasasini gosteriyor?' diye sordun mu?