تعقّل
Te'akkul
"Bag kurma sanati"
Te'akkul, 'a-k-l kokunden gelir. Akil kelimesinin koku olan bu fiil, Arapca'da 'baglamak, tutmak, dugumlemek' anlami tasir.
Te'akkul: Ayri duran seyler arasinda anlam baglantisi kurmak. Veri toplamak degil; toplanan verilerin birbirine nasil baglandigini gormek.
Bilgi sahibi: 'Tarihte A, B, C olaylari yasandi.' Te'akkul eden: 'A, B, C olaylarini birbirine baglayan ortak yasa nedir? Bu yasa bugun de isliyor mu?'
"Goklerin ve yerin yaratilisinda akl-i selim sahipleri icin ibretler vardir."
Te'emmul nazar (bakis), te'akkul ise gorulenleri birbirine baglayan anlam agi.
"Kitabi okuyup durdugunuz halde kendinizi unutuyor musunuz? Aklinizi kullanmiyor musunuz?"
Te'akkul olmadan okuma = bos form.
"Ey akil sahipleri! Ders alin."
Tarihsel olayi alip, gelecege baglamak: te'akkulun en guclu Kur'ani kullanimi.
"Akilli kimse, nefsini hesaba ceken ve olumden sonrasi icin calisan kimsedir."
Te'akkul olmayan akil = temenni ureten akil. Te'akkul eden akil = hesap veren, bag kuran, sonucu goren akil.
Analitik Felsefe + Hermenotik
Analitik boyutu: Parcalari gorme, aralarindaki mantik iliskisini kurma. Hermenotik boyutu: Anlami baglaminda okuma.
Hermenotik cevrimde parcayi anlamak icin butune, butunu anlamak icin parcaya bakilir. Te'akkul de ayni donguyu isletir.
Te'emmul + Te'akkul birlikte aklin tam isletim modunu olusturur.
Bu ikisi olmadan akil su hastaliklara yakalanir: Parcali akil, Ideolojik akil, Reaktif akil.
Te'emmul bakisi cerceveler ('Neye bakiyorum?'). Te'akkul gorduklerini birlestirir ('Bunlar birbirine nasil bagli?').
Son aldigin buyuk bir karari dusun. O karar icin once verileri topladin, ama verileri birbirine bagladin mi?
Su an karsi karsiya oldugun bir problemi dusun. O problemin 'parcasi' sandigin unsurlar, aslinda birbirine bagli mi?
Gunde kac kez 'Neden?' diye soruyorsun? Kac kez bir seyin arkasindaki sunnetullahi arastiriyorsun?